W praktyce obrotu gospodarczego jedną z najbardziej dotkliwych konsekwencji osobistych po stronie menedżerów spółek z o.o. jest odpowiedzialność przewidziana w art. 299 Kodeksu Spółek handlowych (KSH). Polskie prawo spółek w określonych sytuacjach przewiduje osobistą odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania spółki z o.o. Oznacza to, że odpowiedzialność członków zarządu nie kończy się w każdym przypadku na bezskuteczności egzekucji wobec spółki.
1. Na czym polega odpowiedzialność członków zarządu z art. 299 KSH
Zgodnie z art. 299 § 1 KSH jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania.
Należy pamiętać, że dochodzenie wierzytelności przeciwko członkom zarządu wymaga wszczęcia odrębnego postępowania sądowego. Jeżeli wierzyciel zamierza skierować roszczenie na podstawie art. 299 KSH, powinien działać sprawnie i bez zbędnej zwłoki, zwłaszcza z uwagi na ryzyka dowodowe i praktyczne konsekwencje upływu czasu.
2. Jak członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności (art. 299 § 2 KSH)
W niniejszym wpisie koncentruję się na wybranych aspektach możliwości uchylenia się członka zarządu od odpowiedzialności. Stosownie do treści art. 299 § 2 KSH członek zarządu może się uwolnić od odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że:
▪ we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości, lub
▪ w tym samym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzeniu układu w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu, albo
▪ niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło nie z jego winy, albo
▪ pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewydania postanowienia o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo niezatwierdzenia układu w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu wierzyciel nie poniósł szkody.
Na pierwszy rzut oka przepis jest czytelny, jednak w praktyce spory na tle art. 299 KSH koncentrują się często wokół twierdzenia pozwanego członka zarządu, że "wierzyciel nie poniósł szkody". Z tego powodu przed złożeniem pozwu warto rozważyć, czy pozwany członek zarządu nie będzie mógł się skutecznie bronić twierdzeniem, że wierzyciel nie poniósł szkody w rozumieniu art. 299 § 2 KSH. W szczególności w kontekście ryzyka przegrania sporu. Zwłaszcza jeżeli wierzyciel nie uzyskał zaspokojenia roszczenia wobec spółki w postępowania egzekucyjnym, a do dochodzenia odpowiedzialności członka zarządu na podstawie art. 299 KSH konieczne jest wszczęcie nowego postępowania sądowego, co pociąga za sobą kolejne koszty sądowe i adwokackie.
3. Brak szkody jako linia obrony członka zarządu
Nierzadko zdarza się, że członkowie zarządu w ogóle nie zgłaszają wniosku o ogłoszenie upadłości. W tej sytuacji istotnym środkiem obrony członka zarządu jest wykazanie, że choć nie złożono wniosku o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie (i nie doszło do wszczęcia restrukturyzacji lub zatwierdzenia układu), to wierzyciel nie poniósł szkody.
W orzecznictwie wskazuje się, że „w celu stwierdzenia braku szkody w rozumieniu art. 299 § 2 KSH po stronie niezaspokojonego wierzyciela spółki konieczne jest wykazanie, iż w postępowaniu upadłościowym wierzyciel nie uzyskałby zaspokojenia, nawet gdyby to postępowanie wszczęto wcześniej. (..) Szkoda, o której mowa w art. 299 § 2 KSH, odpowiada różnicy w potencjale majątkowym spółki, jaka wystąpiła, a do której nie doszłoby, gdyby we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości spółki.” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 06.11.2020 r., I CSK 4/19).
W praktyce oznacza to, że spór może dotyczyć nie tylko samego faktu bezskutecznej egzekucji, lecz także tego, czy wcześniejsze złożenie wniosku o upadłość realnie poprawiłoby poziom zaspokojenia wierzyciela.
4. Opieszałość wierzyciela a odpowiedzialność z art. 299 KSH
Członkowie zarządu spółki z o.o. mogą próbować uchylić się od odpowiedzialności również w przypadku opieszałości wierzyciela w dochodzeniu należności przeciwko spółki z o.o. w postępowaniu egzekucyjnym.
W orzecznictwie wskazuje się, że nieuzyskanie przez wierzyciela zaspokojenia ze względu na niepodjęcie w stosownym czasie egzekucji przeciwko spółce, choć egzekucja była możliwa, zwalnia członka zarządu od odpowiedzialności na podstawie art. 299 KSH (tak wyrok SN z dnia 24.06.2004 r., III CK 107/03 oraz wyrok SN z dnia 16.11.2011 r., V CSK 515/10).
W praktyce ta linia obrony bywa oparta o argument, że to zaniechania wierzyciela, a nie działania (lub zaniechania) zarządu, doprowadziły do braku zaspokojenia.
5. Ciężar dowodu w sprawach z art. 299 KSH
Na zakończenie należy wskazać, że na członku zarządu spoczywa ciężar wykazania (udowodnienia) przesłanek z art. 299 § 2 KSH, czyli przesłanek uchylających odpowiedzialność członka zarządu za zobowiązania spółki (tak wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 27.03.2018 r., I Aga 12/18). Z tego powodu pozwany członek zarządu powinien pamiętać o inicjatywie dowodowej, która na nim spoczywa.
Zakończenie
Powyższy tekst nie stanowi porady prawnej i ma charakter jedynie informacyjny. Sprawy z zakresu prawa spółek, w szczególności dotyczące odpowiedzialności członków zarządu należą do złożonych zagadnień i wymagających wiedzy specjalistycznej. Każdy stan faktyczny wymaga odrębnej analizy, w szczególności pod kątem dokumentów finansowych, działań zarządu i przebiegu egzekucji.
Paweł Majewski, LL.M. Radca Prawny
